Rajd ŚZŻAK do Wilna w 82. rocznicę Operacji „Ostra Brama”

Organizatorem Rajdu był Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej. Przedsięwzięcie zrealizowano przy wsparciu Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, Fundacji Polskiego Państwa Podziemnego, 18. Stołecznej Brygady Obrony Terytorialnej oraz Towarzystwa Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej. 

11 lipca 2026 (sobota) – spod gmachu PAST-y wyruszył Rajd patriotyczno-historyczny członków ŚZŻAK do Wilna – Szlakiem Żołnierzy Armii Krajowej na Litwie, bohaterów operacji „Ostra Brama”. W drodze do Wilna w godzinach popołudniowych delegacja ŚZŻAK dotarła do miejscowości Giby. Miejsce to upamiętnia wydarzenia z 12 lipca 1945 r. kiedy oddziały NKWD i SMIERSZ rozpoczęły na Suwalszczyźnie operację zwaną Obławą Augustowską – największą niewyjaśnioną zbrodnię popełnioną na Polakach po II wojnie światowej. 

Znicze pod pomnikiem zapalili Prezes ZG ŚZŻAK kpt. hm. Janusz Komorowski ps. „Antek” oraz 100-latka, Pani ppłk Janina Ostrowska-Kin Okręg Szczecin ŚZŻAK, uczestniczka Powstania Warszawskiego.

Późnym wieczorem wycieczka dotarła do Wilna.

12 lipca

Pierwszy dzień w Wilnie ropoczęliśmy od polskiej mszy świętej w kościele pw. Św. Teresy zwanym ostrobramskim i wizyty przed wizerunkiem Matki Boskiej Ostrobramskiej. Następnie wspaniała wileńska przewodniczka Pani Mirosława oprowadziła nas po starym mieście, pokazując najpiękniejsze i najważniejsze miejsca związane z naszą historią i polskością. Znalazły się wśród nich miejsca oznaczone tablicami, w których żył, uczył się, pracował i był przetrzymywany przez władze carskie Adam Mickiewicz.

W drugiej części dnia zwiedzaliśmy Muzeum – Centrum Badania Ludobojstwa i Ruchu Oporu Mieszkańców Litwy. To miejsce zrobiło na wszystkich bardzo mocne wrażenie. Muzeum znajduje się XIX-wiecznym budynku (potocznie nazywanym Muzeum KGB), który w swojej historii był już siedzibą carskiego sądu, bolszewickiego trybunału, polskiego sądu wojewódzkiego, więzieniem Gestapo, miejscem straceń z czasów sowieckiej okupacji, a po wojnie – siedzibą KGB. 

Na górnych piętrach znajduje się ekspozycja prezentująca głównie świadectwa sowieckich represji i istnienia antysowieckiego i antynazistowskiego ruchu oporu. Zgromadzono tu wiedzę i pamiątki o ludziach walczących o wolność na Litwie oraz o ofiarach ludobójstwa obu systemów totalitarnych. 

Szczególnie dojmujące i przygnębiające wrażenie robi część piwniczna budynku. Znajdowało się tu więzienie KGB, zachowane niemalże w oryginalnym stanie. Zobaczyliśmy tam m.in. cele, pomieszczenia śledcze, gdzie prowadzono przesłuchania (również za pomocą tortur), izolatki, spacerniaki, a także pomieszczenie, gdzie wykonywano egzekucje z wieloma dziurami po kulach na ścianie. Wyświetlane są w nim fragmenty filmu Andrzeja Wajdy „Katyń” przedstawiające egzekucję polskich oficerów.

Po tych traumatycznych doznaniach przejechaliśmy przez Wilno, by odwiedzić cmentarz na Starej i Nowej Rossie. Tu oddaliśmy hołd polskim żołnierzom – legionistom Piłsudskiego i pochowanym tu akowcom (poległym w walce o Wilno podczas okupacji i podczas Akcji „Ostra Brama”).

Punktem kulminacyjnym było zapalenie zniczy na płycie mauzoleum Matka i Serce Syna. Tu, pod czarną marmurową płytą spoczywa serce Marszałka Józefa Piłsudskiego oraz grób jego matki. Marszałek pragnął być pochowany w otoczeniu swych żołnierzy.

Szczątki jego matki, Marii z Billewiczów Piłsudskiej, zostały ekshumowane i przywiezione z Sugintów. Uroczystości pogrzebowe odbyły się 12 maja 1936 r. Po mszy żałobnej w kościele św. Teresy kondukt przy dźwięku dzwonów wileńskich świątyń przeszedł ulicami Wilna na cmentarz na Rossie, gdzie złożono trumnę i urnę do grobowca. 
W 91. rocznicę śmierci Marszałka złożyliśmy tam wieńce, a płyta grobu przewiązana została biało-czerwoną wstęgą. Biało-czerwone wstęgi wymieniliśmy także na kilkunastu grobach polskich żołnierzy i legionistów.

17 lipca

Podczas drugiego, bardzo intensywnie spędzonego dnia w Wilnie i okolicach, upamiętniliśmy Żołnierzy AK spoczywających w zbiorowej mogile na cmentarzu w Kalwarii Wileńskiej, a następnie udaliśmy się na uroczystości w Krawczunach upamiętniające rocznicę Operacji „Ostra Brama”.

W 1944 r. w bitwie pod Krawczunami wycofujący się z Wilna Niemcy ponieśli całkowitą klęskę, tracąc około tysiąca żołnierzy. Polskie zwycięstwo miało jednak wysoką cenę – w walce poległo 79 żołnierzy, w tym legendarny dowódca I Brygady Wileńskiej AK kpt. Czesław Grombczewski „Jurand”. Dopiero pod koniec lat 80. ubiegłego stulecia, z inicjatywy i środków mieszkańców wsi Gudele oraz Wileńskiego Rejonowego Oddziału Związku Polaków na Litwie, wzniesiono tu pomnik.

Popołudniem 13 lipca, mimo bardzo wysokiej temperatury, w Krawczunach zgromadzili się Polacy z Wileńszczyzny, kombatanci, harcerze oraz oficjalne delegacje, w tym nasza.

Stałym elementem obchodów jest msza święta polowa i składanie wieńców. Dopełnieniem był koncert patriotyczny i piknik żołnierski. Do zgromadzonych przemówił m.in. Prezes ZG ŚZŻAK kpt. hm. Janusz Komorowski ps. „Antek”, który podziękował za pamięć o Armii Krajowej i kultywowanie polskości na Litwie.

Spotkaliśmy tu wspaniałą grupę rekonstrukcji historycznej z Opola kultywującą dziedzictwo legendarnego 4. Pułku Pancernego „Skorpion” (2. Korpus Polski) sformowanego w 1942 r. na Bliskim Wschodzie, a walczącego m.in. o Monte Cassino i Bolonię. Członkowie Stowarzyszenia „Szwadron Skorpion” odnawiają i prezentują historyczne pojazdy wojskowe. Na uroczystości przybyli do Wilna (ok. 900 km. na kołach!) dziesięcioma oryginalnymi samochodami armii amerykańskiej z II WŚ – Willys MB oraz bliźniaczymi Ford GPW. Była także liczna grupa motocyklistów Rajdu Katyńskiego. 

18 lipca

Ostatniego dnia odwiedziliśmy Miedniki Królewskie, gdzie znajduje się XIV-wieczny zamek, jeden z ulubionych zamków króla Kazimierza Jagiellończyka. Mieszkał też w nim jego syn, Kazimierz – późniejszy święty. 

W lipcu 1944 r. w murach zamku znajdował się sowiecki obóz dla internowanych żołnierzy AK, którzy zostali później wywiezieni do łagrów w głąb ZSRR. W miejscowości zobaczyliśmy również kościół św. Kazimierza oraz odwiedziliśmy cmentarz, gdzie upamiętniliśmy kwiatami i biało czerwonymi wstążkami groby żołnierzy AK. Zapaliliśmy także znicze pamięci. 

Następnie odwiedziliśmy Turgiele (lit. Turgeliai), które były jednym z najważniejszych ośrodków polskiego podziemia na Wileńszczyźnie. 28 grudnia 1943 r. oddziały Armii Krajowej zdobyły miejscowy posterunek policji, tworząc tzw. Republikę Turgielską – wyzwolony obszar kontrolowany przez AK, stanowiący bezpieczne schronienie dla polskiej ludności przed niemieckimi i litewskimi okupantami. Wiosną 1944 r. stacjonowała tu m.in. 3. Wileńska Brygada AK dowodzona przez Gracjana Fróga ps. „Szczerbiec” oraz Kompania Szturmowa kpt. Romualda Rajsa ps. „Bury”. Z miejscowością związana jest znana fotografia przedstawiająca uroczystą mszę świętą i defiladę żołnierzy AK w czasie Wielkanocy z 9 kwietnia 1944 r.

Niedaleko od Turgieli znajdują się ruiny dworu oraz dawna oficyna i zabudowania gospodarcze będące częścią tzw. Rzeczpospolitej Pawłowskiej – unikalnego minipaństwa chłopskiego istniejącego w latach 1769–1795 na terenie I Rzeczypospolitej we wsi Pawłowo (lit. Paulava) na Litwie. Została utworzona przez księdza Pawła Ksawerego Brzostowskiego, który zniósł pańszczyznę i nadał chłopom wolność osobistą na ponad 100 lat przed jej zniesieniem w Imperium Rosyjskim. Ta autonomiczna republika posiadała własną konstytucję, sejm, skarb, milicję, kasę chorych oraz szkołę. Ten unikalny na skalę światową twór istniał i funkcjonował przez 25 lat. Rzeczpospolitą Pawłowską odwiedził król Stanisław August Poniatowski, który odznaczył księdza Brzostowskiego Orderem Orła Białego. 

Na koniec dnia odwiedziliśmy Rudniki – miejscowość w puszczy Rudnickiej, gdzie znajduje się zbiorowy grób żołnierzy AK, poległych w walce z NKWD w styczniu 1945 r. oraz symboliczny obelisk katyński.

Podobnie jak wcześniej, miejsca pochówku i pamięci zostały przez uczestników posprzątane i upamiętnione. Z historią i codziennością okolicy zapoznała nas Pani Krystyna Sławińska – lokalna działaczka, bibliotekarka, opiekunka dzieci pozbawionych przez los rodziny. Obecny wraz z nią kilkuletni chłopiec Gleb – Rosjanin z pochodzenia – nauczony został przez p. Krystynę polskich wierszy, które przepięknie deklamował, wzbudzając powszechny aplauz i zachwyt. Na jej ręce przekazana została paczka zawierająca kilkanaście numerów Biuletynu. Trafią do lokalnej biblioteki.

W pobliżu miejscowości Rudniki powstaje baza wojskowa NATO, gdzie stacjonować ma 5000 żołnierzy niemieckiej Bundeswehr, rozlokowanych tam w obliczu wojny na Ukrainie i zagrożeń płynących od strony Federacji Rosyjskiej i Białorusi. Zmienia to oblicze okolicy, która zostaje przystosowana na potrzeby wojska – powstają nowe drogi, ujęcie wody, infrastruktura kanalizacyjna i łączność, i co najważniejsze – sama baza, pod którą trzeba było poświęcić duży kawałek przepięknej Puszczy. Przykre, ale to wymogi czasu wojennego. Powstającą bazę widzieliśmy tylko z oddali z okien autokaru, gdyż prace drogowe uniemożliwiły nam dalszy wjazd.

Następnego dnia po śniadaniu ruszyliśmy w drogę powrotną do domu. 

---

Redakcja