Opaska Armii Krajowej

Często słyszymy głosy zarzucające noszącym opaski, że „są zbyt młodzi – na żołnierzy walczących podczas II WŚ czy w Powstaniu”. Czy rzeczywiście są to jedynie „przebierańcy” czy też uprawnieni do posługiwania się umundurowaniem i odznakami związkowymi członkowie ŚZŻAK? 

W przeddzień 82. rocznicy wybuchu Powstania Warszawskiego pragniemy wyjść naprzeciw wszystkim, mającym wątpliwości co do prawa używania i zasad noszenia biało-czerwonej akowskiej opaski na przedramieniu. Zasady te określa „Instrukcja dotycząca odznak związkowych oraz umundurowania” zamieszczona na stronie internetowej ŚZŻAK.

Instrukcja dotycząca odznak związkowych oraz umundurowania

1. Strój kombatancki stanowią: popielate spodnie (spódnica) oraz granatowa marynarka typu: klubowego, a także beret z godłem państwowym typu wojskowego oraz odznaką posiadanego stopnia.

2.
W stroju kombatanckim członkowie Związku mogą występować podczas wszystkich uroczystości i zebrań związkowych, uroczystości państwowych, samorządowych, a także na polecenie właściwych władz Związku.

3.
Mundur wojskowy noszony jest zgodnie z przepisami regulaminu WP.

• INFORMATOR o zasadach noszenia umundurowania i wyekwipowania, orderów, odznaczeń, baretek, odznak przez żołnierzy, część I
• 
  
• ROZPORZĄDZENIE MINISTRA OBRONY NARODOWEJ z dnia 14 listopada 2023 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o uzyskanie zezwolenia na noszenie umundurowania oraz odznak i oznak wojskowych przez żołnierzy niebędących żołnierzami zawodowymi

4.
Członkowie ŚZŻAK posiadający uprawnienia kombatanckie noszą na lewym ramieniu opaską biało-czerwoną z godłem państwowym i literami AK (lub WP), uzupełnioną ewentualnie określeniem środowiska lub okręgu.
Uczestnicy Powstania Warszawskiego oraz wywodzący się z warszawskiego środowiska Szarych Szeregów noszą opaski na prawym ramieniu.

5.
Członkowie zwyczajni i nadzwyczajni nieposiadający uprawnień kombatanckich noszą biało-czerwone opaski z literami ŚZŻAK lub tekstem „Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej” na lewym ramieniu. Opaska może być uzupełniona tekstem określającym środowisko lub okręg.

6.
Zgodnie z tradycją Armii Krajowej jednoczącej ludzi różnych przekonań – niedozwolone jest noszenie opasek i emblematów Związku podczas wystąpień i imprez o charakterze partyjnym lub politycznym.

Opaska powstańcza

Element umundurowania wyróżniający polskie formacje powstańcze. Choć opaski powstańcze najbardziej kojarzą się z Powstaniem Warszawskim, to jednak ich pierwsze użycie nastąpiło znacznie wcześniej – podczas powstania wielkopolskiego, kiedy to Polacy i Niemcy nosili identyczne mundury, co prowadziło do ogromnego chaosu. Polacy zastosowali biało-czerwone opaski, które zakładali na ramię – ten prosty zabieg umożliwił odróżnianie wroga. Poza tym Polacy zaczęli umieszczać na swoich czapkach orzełki i rozetki.

Powstanie Warszawskie

Podczas Powstania Warszawskiego każdy z powstańców stanął przed problemem zapewnienia sobie munduru, ponieważ Armia Krajowa nie miała możliwości stworzenia jednolitego ubioru wojskowego. Wobec takiej sytuacji powstańcy własnym sumptem kompletowali umundurowanie – często były to elementy umundurowania przedwojennego Wojska Polskiego lub rzeczy zdobyczne na wrogu, jednak zdarzało się tak, że powstańcy walczyli w zwykłych ubraniach cywilnych. Jedynym elementem pozwalającym rozpoznać przynależność do polskich oddziałów była biało-czerwona opaska noszona na ramieniu, którą powstańcy otrzymywali w miejscu koncentracji.

Powstańcom, którzy walczyli w ubraniach cywilnych, biało-czerwona opaska zastępowała mundur. Była niezwykle cennym elementem ubioru, o czym wspominają często powstańcy. Łączniczka i sanitariuszka, Hanna Kościa, tak to wspomina: – Idąc 1 sierpnia z biało-czerwonymi opaskami dla harcerek z hufca, czułam się jak goniec wolności.

Warto również przytoczyć słowa generała Zbigniewa Ścibora-Rylskiego na temat opasek: – […] opaska biało-czerwona na ramieniu świadczyła o przynależności do polskiej armii i była ogromnym zaszczytem.

Wygląd opaski dokładnie określał rozkaz wydany przez Komendanta Warszawskiego Okręgu Armii Krajowej płk. dypl. Antoniego Chruściela ps. „Monter” z dnia 11 sierpnia 1944 r.: Wobec stwierdzenia wśród żołnierzy AK różnorodności w oznakach zewnętrznych na nakryciach głowy i ubiorze, polecam wszystkim d-com bezzwłocznie przystąpić do uregulowania tej sprawy w myśl poniższych wytycznych: Każdy żołnierz AK występuje w opasce biało-czerwonej, na białej części opaski – litery WP, między literami pośrodku – godło państwowe (orzeł), pod orłem – nr oddziału. Opaska [ma być noszona] na prawym przedramieniu ponad łokciem.” Najczęściej opaska była wydawana razem z bronią przed godziną „W”.

Należy wspomnieć, że nie tylko Polacy brali udział w Powstaniu Warszawskim, ale również przedstawiciele innych narodowości (szacuje się, że było to 16 różnych narodowości), którzy również nosili biało-czerwone opaski, jednak i w tym wypadku pojawił się wyjątek. Był nim 535. pluton Słowaków, którzy przywdziali biało-niebiesko-czerwone opaski z godłem Słowacji.

Opaski obecnie

W ostatnich latach pojawiła się moda na noszenie powstańczych symboli, w tym opasek biało-czerwonych, co rodzi wiele kontrowersji. Niektórzy w ten sposób chcą wyrazić swój patriotyzm, jednak przez innych jest to uzurpacja prawa do noszenia opaski, które mają wyłącznie Powstańcy Warszawscy. Jan Ołdakowski stwierdził, że „jest to obszar wolności”, jednak osoby, które chcą wyrazić szacunek dla powstańców, nie powinny przywdziewać opasek.

Sami powstańcy wyrażają różne zdania na ten temat, jednak warto przytoczyć słowa Eugeniusza Tyrajskiego – Młodzi ludzie dziś niczego nie rozumieją, oni nie potrafią wczuć się w to, co my przeżyliśmy. I oby nie mieli takiej okazji. Nie ten czas. Jednak przez to zakładanie opasek, chwały nie przynoszą ani sobie, ani nam. To jest symbol, który łatwo może zostać pohańbiony głupią akcją.